नवी दिल्ली, १०: महाराष्ट्राचे प्रशासकीय मुख्यालय असलेल्या मंत्रालयाने ४ ते ८ मे २०२६ या पाच दिवसांच्या कालावधीत एका सरकारी कार्यालयापलीकडे जाऊन एक वेगळेच स्थित्यंतर अनुभवले. या कालावधीत आयोजित टेकवारी २.० उपक्रम हा प्रशिक्षण, सहयोग आणि ऋणानुबंधाचा एक अनोखा प्रयोग ठरला. जिथे तंत्रज्ञान शासनाला भेटले, आरोग्य प्रशासनाशी जोडले गेले आणि संस्कृतीने नवकल्पनेशी सुंदर सोबत केली!
शासनात आपण अनेकदा व्यवस्था, धोरण आणि प्रक्रियांबद्दल बोलतो. परंतु, टेकवारी २.० ने लोक, त्यांची मने, त्यांची मूल्ये, त्यांचे आरोग्य, त्यांची सर्जनशीलता आणि बदलत्या जगाशी जुळवून घेण्याची त्यांची इच्छाशक्ती याबद्दलच प्रशासन अंतिमतः कार्यरत असते, याची जाणीव करून दिली.
महाराष्ट्राच्या ‘वारी’ परंपरेतून प्रेरणा घेऊन, जिथे हजारो मंडळी भक्ती, शिस्त आणि ध्येयाने पंढरपूरच्या दिशेने मार्गक्रमण करतात, टेकवारीने तीच भावना प्रशासनात आणली आणि त्यातून हा ‘लर्निंग वीक’ (शिक्षण सप्ताह) नवविचारांची आधुनिक ‘यात्रा’ ठरला.
टेकवारी २.० चे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील समतोल. हा केवळ आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स (AI) किंवा डिजिटल प्रशासनावरील उपक्रम नव्हता. त्याची रचना एक सर्वांगीण शिक्षण चळवळ म्हणून करण्यात आली होती. यामध्ये सायबर सुरक्षा, क्वांटम कॉम्प्युटिंग आणि इंडिया स्टॅकपासून ते योगासने, तणाव व्यवस्थापन, पालकत्व आणि प्रशासनातील नैतिकता अशा विविध विषयांवरील सत्रांचा समावेश होता.
टेकवारी २.० मध्ये एका हॉलमध्ये अधिकारी डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा आणि AI-आधारित प्रशासनाच्या भविष्यावर चर्चा करत होते, तर दुसऱ्या हॉलमध्ये सहभागी मानसिक स्वास्थ्य, निकोप जीवन आणि भावनिक संतुलनाबद्दल शिकत होते. टेकवारी २.० मध्ये नाविन्यपूर्ण संकल्पना, आरोग्यदायी अन्न आणि पोषण दर्शविणारी प्रदर्शने देखील होती. या साऱ्यांमुळे मंत्रालयाचे ‘त्रिमूर्ती प्रांगण’ विविध सांस्कृतिक सादरीकरणांनी, लय आणि ऊर्जेने भरून गेले होते.
भविष्यासाठी सज्ज असलेले प्रशासन केवळ तंत्रज्ञानावर उभारता येत नाही. त्यात सहानुभूती, आरोग्य, नैतिकता आणि सर्जनशीलता देखील अंतर्भूत असावी लागते. टेकवारीचे खरोखर लक्षणीय वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची व्याप्ती आणि सर्वसमावेशकता. मंत्रालयात ६,००० हून अधिक कर्मचाऱ्यांनी या उपक्रमात प्रत्यक्ष सहभाग घेतला, तर जिल्ह्या-जिल्ह्यांमधून लाखो कर्मचारी ‘लाइव्ह स्ट्रीमिंग’द्वारे जोडले गेले. शिक्षणाच्या प्रवासात कोणताही कर्मचारी मागे राहू नये, ही साधी पण प्रभावी कल्पना त्यामागे होती.
निलेश परब आणि त्यांच्या टीमने सादर केलेले ‘तालरंग’ हे लयबद्ध उद्घाटन सादरीकरण खूप सुंदर वेगळेपणाने सादर झाले . प्रारंभी एक संगीत सादरीकरण वाटणारे नंतर प्रशासनाचे रूपक बनले. प्रत्येक वाद्याची एक भूमिका होती. प्रत्येक ताल समन्वयावर अवलंबून होता. प्रत्येक आवाजाप्रमाणेच प्रत्येक विरामालाही महत्त्व होते.
अधिकारी, कर्मचारी आणि मान्यवरांनी हे समन्वयित सादरीकरण पाहिले तेव्हा त्यातील संदेश उलगडला. प्रशासन हे देखील एका ऑर्केस्ट्रासारखे (वाद्यवृंद) आहे. विविध विभाग, अधिकारी, संस्था आणि नागरिक यांच्यात सुसंवाद आणि समन्वय असल्याशिवाय सुशासन अशक्य आहे.
माननीय मुख्यमंत्री, उपमुख्यमंत्री आणि मुख्य सचिव यांच्यासह वरिष्ठ नेतृत्वाच्या सहभागाने शिक्षण आणि स्वीकार (Adaptation) ही प्रशासनाच्या प्रत्येक स्तरावरील सामायिक जबाबदारी असल्याची कल्पना अधिक दृढ केली.
या सप्ताहाने तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नेते, प्रशासक, आरोग्य तज्ज्ञ, कलाकार आणि प्रशिक्षकांना एकत्र आणले. एआय, सायबर सुरक्षा, DPDP कायदा २०२३, क्वांटम कॉम्प्युटिंग आणि डिजिटल प्रशासनावरील सत्रांनी प्रशासकीय परीघ किती वेगाने विस्तारित आहे हे प्रतिबिंबित केले. तर नैतिकता, नेतृत्व, टीकेस तोंड देणे आणि तणाव व्यवस्थापन यावरील चर्चांनी त्याला अर्थ प्राप्त करून दिला.
आज प्रशासकांकडून केवळ फाईल्स आणि धोरणे याबाबतच काम करण्याची अपेक्षा नाही, तर जनतेच्या अपेक्षा, डिजिटल परिवर्तन आणि भावनिक दडपण सांभाळण्याचीही अपेक्षा आहे. टेकवारीने ही वस्तुस्थिती प्रामाणिकपणे आणि संवेदनशीलतेने स्वीकारली.
कॅपॅसिटी बिल्डिंग कमिशन, यशदा (YASHADA), द योग इन्स्टिट्यूट, मनशक्ती, नॅसकॉम (NASSCOM) यांसारख्या संस्थांमधील तज्ज्ञ आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील धुरिणांच्या उपस्थितीने या उपक्रमाला एक उंची प्राप्त झाली.
टेकवारीचा सर्वात सुंदर पैलू म्हणजे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आत्म्याशी जोडलेले त्याचे घट्ट नाते. ‘नादरंग’ आणि ‘योगरंग’ पासून ‘कलारंग’ आणि वारी संस्कृतीच्या अंतिम चित्रणापर्यंत, प्रत्येक संध्याकाळ ही आठवण करून देत होती की प्रगती म्हणजे परंपरांचा त्याग करणे नव्हे.
कला, एआय आणि प्रशासन यांवरील संवादांनी हा समतोल सुंदरपणे साधला. कलाकार, चित्रपट निर्माते आणि सर्जनशील मनांनी तंत्रज्ञान हे कल्पनाशक्ती आणि सांस्कृतिक ओळखीसह कसे बहरु शकते, याचा मनोज्ञ शोध घेतला.
ज्या काळात तंत्रज्ञानावरील चर्चा अनेकदा कोरड्या आणि यांत्रिक वाटतात, तिथे टेकवारीने नाविन्याला एक जिवंत मानवी चेहरा दिला. टेकवारी २.० हे केवळ सत्रांचे वेळापत्रक नव्हते. ते असे वातावरण होते जिथे अधिकारी शिकण्यासाठी थांबले; जिथे तंत्रज्ञानावर निर्भयतेने चर्चा झाली; जिथे आरोग्याला पर्यायी नव्हे तर अत्यावश्यक मानले गेले आणि जिथे प्रशासनाच्या केंद्रस्थानी संस्कृतीचा उत्सव साजरा झाला. या साऱ्यातून काही दिवसांसाठी मंत्रालय ही केवळ प्रशासकीय इमारत न राहता ‘कुतूहलाचा परिसर’ (Campus of Curiosity) बनली.
हा उपक्रम ‘महा-साधना सप्ताहा’च्या माध्यमातून सुरू असलेल्या एका मोठ्या परिवर्तनाच्या प्रवासाचे प्रतिबिंब होता, जिथे नऊ लाख कर्मचाऱ्यांनी ‘iGOT कर्मयोगी’ प्लॅटफॉर्मवर संरचित शिक्षण पूर्ण केले आणि केवळ एका आठवड्यात ३५ लाख लर्निंग अवर्सची (शिकण्याच्या तासांची) विक्रमी नोंद केली. ही केवळ आकडेवारी नसून, शासन आणि त्याचे नेतृत्व आपल्या लोकांमध्ये जाणीवपूर्वक गुंतवणूक करत असल्याचे दर्शवते.
टेकवारीने अनेक प्रशासकीय सुधारणा आणि मानव संसाधन उपक्रमांवरही प्रकाश टाकला:
* MAHA eHRMS: महाराष्ट्राचे पहिले एकत्रित HR प्लॅटफॉर्म
* अनुकंपा नियुक्ती सुधारणा
* Small Bite, Big Leap सारखे छोटे डिजिटल शिक्षण उपक्रम
* सेवाकर्म आणि प्रशासन सुधारणा कार्यक्रम
* जलद आणि पारदर्शक प्रशासनासाठी भरती आणि सेवा नियमांमधील सुधारणा
टेकवारी २.० चे कदाचित सर्वात मोठे यश हे आहे की, त्याने आपल्याला आठवण करून दिली की शिक्षण कधीही संपत नाही, विशेषतः सार्वजनिक सेवेत. भविष्यातील प्रशासन केवळ अधिकार असलेल्यांचे नसेल, तर जे शिकण्यासाठी, जुळवून घेण्यासाठी, सहयोग करण्यासाठी आणि मानवी मूल्यांशी जोडलेले राहण्यासाठी तयार आहेत, त्यांचे असेल.
“तुझे नाव ओठी, तुझे रूप ध्यानी
जिवाला तुझी आस गा लागली
जरी बाप साऱ्या जगाचा परि तू
आम्हा लेकरांची विठू माऊली…
माऊली माऊली, माऊली माऊली
माऊली माऊली, रूप तुझे…”
हृदयात असलेली हीच भावना नेतृत्वाला सत्तेच्या माध्यमातून सहानुभूतीच्या भावनेत रूपांतरित करते. ‘बाप’ हा व्यवस्थेतील अधिकार, नियम आणि प्रशासनासाठी आवश्यक असलेल्या वस्तुनिष्ठ न्यायाचे प्रतिनिधित्व करतो, तर ‘माऊली’ ही सहानुभूती आणि सुलभतेचे प्रतिनिधित्व करते जी प्रशासनाला ‘आत्मा’ देते. सेवेत खरी उत्कृष्टता तेव्हाच येते जेव्हा एखादा प्रशासक आपल्या पदाच्या पलीकडे जाऊन एक ‘कल्याणकारी पालक’ होतो; हे सिद्ध करतो की सर्वात प्रभावी शासन हे दूरस्थ आदेशांद्वारे नाही, तर प्रत्येक नागरिकाच्या कल्याणासाठी असलेल्या पालनपोषण करणाऱ्या बांधिलकीतून जाणवत असते.
सामान्य प्रशासन विभागाच्या अतिरिक्त मुख्य सचिव श्रीमती व्ही. राधा (IAS) यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडलेला ‘टेकवारी २.०’चा उपक्रम महाराष्ट्र भविष्यासाठी सज्ज आहे आणि प्रशासन हे संस्कृती व करुणेशी असलेली नाळ कायम ठेवून शिकू शकते, विकसित होऊ शकते आणि नाविन्य आणू शकते, हा दिशादर्शक विचार रुजविण्यात खरोखरच यशस्वी ठरला!
श्रीमती आर. विमला (भा.प्र.से )
निवासी आयुक्त आणि सचिव, महाराष्ट्र शासन
(पीएचडी स्कॉलर, आयआयटी बॉम्बे)
